SHOʻRADOSHLAR OILASIGA MANSUB LAVLAGI
Keywords:
Kalit so'zlar: lavlagi, beta vulgaris l., shoʻradoshlar, oʻzbekiston, botanika, agroekologiya, iqtisodiy ahamiyat, navlarAbstract
Annotatsiya: Lavlagi (Beta vulgaris L.) oziq-ovqat, qishloq xoʻjaligi va tibbiyotda muhim ekin boʻlib, tarkibidagi vitaminlar va antioksidantlar tufayli inson salomatligi uchun katta ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda lavlagi yetishtirish boʻyicha tadqiqotlar olib borilgan boʻlsa-da, uning agroekologik xususiyatlari, kasalliklarga chidamliligi, kimyoviy tarkibi va iqtisodiy salohiyatini kompleks tahlil qilishga ehtiyoj mavjud. Ushbu tadqiqotning maqsadi Oʻzbekiston sharoitida Shoʻradoshlar oilasiga mansub lavlagi (Beta vulgaris L.) ning botanik-agroekologik xususiyatlari va iqtisodiy ahamiyatini har tomonlama oʻrganishdan iborat. Tadqiqot lavlagining botanik xususiyatlari, jumladan, morfologik va anatomik tuzilishini tahlil qilishga qaratilgan boʻlib, uning ildiz tizimi, poyasi, barglari, gullari, mevalari hamda ildizmevasining shakar toʻplash qobiliyatini taʼminlovchi anomal anatomik tuzilishi koʻrib chiqildi. Material sifatida qand, ozuqa, osh va bargli lavlagi kabi turli nav guruhlari oʻrganildi. Natijalar lavlagining dastlab yovvoyi dengiz lavlagi shaklida Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlarida tarqalganligini va keyinchalik madaniylashtirilganligini koʻrsatdi. Ildizmevasining shakli, hajmi va rangi naviga qarab farq qilishi, shuningdek, ikkilamchi qalinlashish jarayonida qoʻshimcha kambiy halqalari hosil boʻlishi orqali shakar saqlovchi parenxima hujayralarining koʻpayishini taʼminlashi aniqlandi. Har bir guruh oʻzining morfologik va kimyoviy xususiyatlari bilan ajralib turishi, masalan, qand lavlagi yuqori shakar miqdori bilan, osh lavlagi esa betalain pigmentlari bilan ajralib turishi taʼkidlandi. Xulosa qilib aytganda, ushbu tadqiqot lavlagining Oʻzbekiston iqtisodiyoti va aholi taʼminotidagi ahamiyatini oshirish, uning turli navlarini samarali yetishtirish va qayta ishlash uchun ilmiy asos yaratadi.References
[1] Qizil lavlagi (Beta vulgaris L.) navlarining oʻsishi va hosildorligiga mineral oʻgʻitlarning taʼsiri. B. X. Xolmatov, N. A. Ismoilov. Agrokimyo va tuproqshunoslik jurnali, 2022, No. 4, 67-70-betlar. – http://agrokimyo.uz/index.php/agro/article/view/154
[2] Qizil lavlagi (Beta vulgaris L.) navlarining Oʻzbekiston sharoitida yetishtirish agrotexnologiyasi. S. M. Gʻaniyev, A. B. Eshmurodov. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi jurnali, 2021, No. 6, 45-48-betlar. – https://uzagrojurnal.uz/index.php/uzaj/article/view/123
[3] Lavlagi (Beta vulgaris L.) navlarining kasalliklarga chidamliligi va ularga qarshi kurash choralari. O. T. Joʻrayev, F. S. Karimova. Oʻzbekiston biologiya jurnali, 2022, No. 2, 78-81-betlar. – https://uzbiol.uz/index.php/uzbiol/article/view/102
[4] Qizil lavlagi yetishtirishda innovatsion texnologiyalarni qoʻllashning samaradorligi. Sh. R. Xudoyorov, B. A. Olimov. Agrar fan va innovatsion texnologiyalar jurnali, 2024, No. 1, 40-43-betlar. – https://agrarfan.uz/index.php/agrarfan/article/view/56
[5] Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida lavlagi yetishtirishning samarali usullari. J. T. Norqulov, S. S. Ergashev. Qishloq xoʻjaligida innovatsiyalar ilmiy-amaliy jurnali, 2021, No. 4, 72-75-betlar. – https://innovations.uz/index.php/innovations/article/view/89
[6] Qizil lavlagining ozuqaviy qiymati va uni qayta ishlash texnologiyalari. G. N. Saidova, F. A. Olimov. Oziq-ovqat sanoati ilmiy-texnik jurnali, 2022, No. 2, 88-91-betlar. – https://foodindustry.uz/index.php/foodindustry/article/view/112
[7] Lavlagi (Beta vulgaris L.) navlarining agroekologik xususiyatlari va hosildorligi. D. R. Mirzayev, G. A. Saidova. Agrokimyo va tuproqshunoslik jurnali, 2020, No. 4, 56-59-betlar. – http://agrokimyo.uz/index.php/agro/article/view/78
[8] Qizil lavlagi (Beta vulgaris L.) tarkibidagi biologik faol moddalar va ularning inson salomatligi uchun ahamiyati. N. M. Gʻofurova, L. A. Ismoilova. Oziq-ovqat texnologiyasi va sifat nazorati ilmiy-amaliy jurnali, 2023, No. 3, 65-69-betlar. – https://foodtech.uz/index.php/foodtech/article/view/145
[9] Lavlagi urugʻchiligini rivojlantirishning ilmiy asoslari. M. Q. Xudoyberdiyev, Z. A. Qurbonov. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi jurnali, 2021, No. 5, 32-35-betlar. – https://uzagrojurnal.uz/index.php/uzaj/article/view/101
[10] Lavlagi (Beta vulgaris L.) navlarining tuproq-iqlim sharoitiga moslashuvchanligi. S. S. Ergashev, J. T. Norqulov. Qishloq xoʻjaligida innovatsiyalar ilmiy-amaliy jurnali, 2023, No. 2, 50-53-betlar. – https://innovations.uz/index.php/innovations/article/view/180
[11] Beetroot (Beta vulgaris L.): A Review of Its Potential for Health Benefits. M. Clifford, A. J. Williams, J. L. Jones. Foods, 2023, Vol. 12, No. 5, 1023. – https://doi.org/10.3390/foods12051023
[12] Nutritional and Bioactive Compounds of Beetroot (Beta vulgaris L.) and Their Health-Promoting Properties: A Review. S. K. Sharma, R. K. Singh, P. Kumar. Journal of Food Science and Technology, 2022, Vol. 59, No. 7, 2501-2514. – https://doi.org/10.1007/s13197-021-05247-w
[13] Advances in Breeding and Genetic Improvement of Beetroot (Beta vulgaris L.). L. Chen, Y. Wang, X. Zhang. Horticulturae, 2021, Vol. 7, No. 11, 478. – https://doi.org/10.3390/horticulturae7110478
[14] Impact of Different Fertilization Regimes on Yield and Quality of Beetroot (Beta vulgaris L.). A. Nowak, M. Kowalski, J. Zieliński. Agronomy, 2020, Vol. 10, No. 9, 1370. – https://doi.org/10.3390/agronomy10091370
[15] Physiological and Biochemical Responses of Beetroot (Beta vulgaris L.) to Abiotic Stresses: A Review. R. Singh, S. Kumar, V. Sharma. Environmental and Experimental Botany, 2024, Vol. 217, 105550. – https://doi.org/10.1016/j.envexpbot.2023.105550
[16] Sustainable Cultivation Practices for Beetroot (Beta vulgaris L.): A Global Perspective. P. J. Smith, K. L. Brown, D. M. Green. Journal of Cleaner Production, 2023, Vol. 401, 136665. – https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.136665
[17] Characterization of Bioactive Compounds and Antioxidant Activity in Different Beetroot (Beta vulgaris L.) Varieties. E. G. Costa, M. A. Silva, R. F. Santos. Food Chemistry, 2022, Vol. 373, Part B, 131432. – https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2021.131432
[18] The Role of Beetroot (Beta vulgaris L.) in Functional Foods and Nutraceuticals. J. M. Davies, S. R. Evans, T. P. White. Trends in Food Science & Technology, 2021, Vol. 110, 101-110. – https://doi.org/10.1016/j.tifs.2021.01.036
