PM2.5 VA SIGARETA TUTUNINING KOMBINATSIYALASHGAN TA’SIRIDA BOSH MIYA MORFOLOGIK O‘ZGARISHLARINI BIOKORREKSIYA QILISH SAMARADORLIGI
Keywords:
Kalit so‘zlar: PM2.5, sigareta tutuni, kombinatsiyalashgan ta’sir, bosh miya, bosh miya po‘stlog‘i, oksidlovchi stress, neyroinflammasiya, biokorreksiya, neyroproteksiya, antioksidantlar, morfometriya.Abstract
Annotatsiya
Atmosfera havosining mayda dispers zarrachalar, xususan PM2.5 bilan
ifloslanishi va sigareta tutunining surunkali inhalyatsion ta’siri zamonaviy ekologik
tibbiyot va toksikologiyaning dolzarb muammolaridan biridir. Ushbu omillarning uzoq
muddat davomida birgalikda ta’sir etishi nafas olish tizimi bilan bir qatorda markaziy
asab tizimida ham strukturaviy va funksional o‘zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin.
PM2.5 va sigareta tutuni tarkibidagi oksidlovchi birikmalar, og‘ir metallar, polisiklik
aromatik uglevodorodlar, nikotin, karbon monoksid va boshqa toksik komponentlar
neyroinflammasiya, oksidlovchi stress, mitoxondrial disfunksiya, mikrosirkulyatsiya
buzilishi hamda gematoensefalik to‘siq o‘tkazuvchanligining ortishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Ushbu maqolada PM2.5 va sigareta tutunining kombinatsiyalashgan ta’siri
natijasida bosh miya, ayniqsa bosh miya po‘stlog‘ida shakllanishi mumkin bo‘lgan
morfologik o‘zgarishlar hamda ularni biologik faol moddalar yordamida korreksiya
qilishning nazariy va eksperimental asoslari tahlil qilinadi. Biokorreksiya yo‘nalishida
antioksidant, membranoprotektiv, neyroprotektiv va yallig‘lanishga qarshi
xususiyatlarga ega tabiiy biofaol birikmalarning potensial ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Bosh miya to‘qimasida neyronlar degeneratsiyasi, perivaskulyar shish, glial
hujayralarning faollashuvi, neyronlar zichligining kamayishi va mikrosirkulyator
buzilishlar asosiy morfologik belgilar sifatida baholanadi. Biokorreksiya
samaradorligini aniqlashda gistologik, morfometrik, immunogistokimyoviy va
biokimyoviy ko‘rsatkichlarni kompleks baholash maqsadga muvofiq. Mazkur
yondashuv ekologik va maishiy inhalyatsion toksik ta’sirlarning neyromorfologik
oqibatlarini kamaytirishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi mumkin.
References
Foydalanilgan adabiyotlar
1. World Health Organization. WHO Global Air Quality Guidelines:
Particulate Matter (PM2.5 and PM10), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur
Dioxide and Carbon Monoxide. Geneva: WHO; 2021.
2. World Health Organization. WHO Report on the Global Tobacco Epidemic
2023. Geneva: WHO; 2023.
3. Block M.L., Calderón-Garcidueñas L. Air pollution: mechanisms of
neuroinflammation and CNS disease. Trends in Neurosciences.
2009;32(9):506–516.
4. Costa L.G., Cole T.B., Coburn J., Chang Y.C., Dao K., Roqué P.J. Neurotoxicity
of traffic-related air pollution. NeuroToxicology. 2015;49:133–139.
5. Heusinkveld H.J., Wahle T., Campbell A., et al. Neurodegenerative and
neurological disorders by small inhaled particles. NeuroToxicology.
2016;56:94–105.
6. Power M.C., Adar S.D., Yanosky J.D., Weuve J. Exposure to air pollution as a
potential contributor to cognitive function and aging. Environmental Health
Perspectives. 2016;124(7):1050–1058.
7. Peters R., Ee N., Peters J., Booth A., Mudway I., Anstey K.J. Air pollution and
dementia: a systematic review. Journal of Alzheimer's Disease.
2019;70(S1):S145–S163.
8. Talhout R., Schulz T., Florek E., van Benthem J., Wester P., Opperhuizen A.
Hazardous compounds in tobacco smoke. International Journal of
Environmental Research and Public Health. 2011;8(2):613–628.
9. Benowitz N.L. Nicotine addiction. New England Journal of Medicine.
2010;362:2295–2303.
10. Block M.L., Zecca L., Hong J.S. Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering
the molecular mechanisms. Nature Reviews Neuroscience. 2007;8:57–69.
11. Halliwell B., Gutteridge J.M.C. Free Radicals in Biology and Medicine. 5th
ed. Oxford University Press; 2015.
12. Valko M., Leibfritz D., Moncol J., Cronin M.T.D., Mazur M., Telser J. Free
radicals and antioxidants in normal physiological functions and human disease.
International Journal of Biochemistry & Cell Biology. 2007;39(1):44–84.