OʻZBEK SHEʼRIYATIDA IJTIMOIY VA MUHABBAT MAVZULARINING UYGʻUNLASHUVI (MUHAMMAD YUSUF SHEʼRLARI MISOLIDA)
Keywords:
Kalit soʻzlar: kognitiv metafora, manbashunoslik, parallelizm, poetik obraz, takror, tarixiy-qiyosiy tahlil, tematik uygʻunlik, xalqona-liriklikAbstract
Annotatsiya. Adabiyotshunoslikda ijtimoiy mazmun bilan ishqiy kechinmaning bir poetik tizimda qanday tutashishi, ayniqsa xalqona lirikaga tayangan shoir ijodida bu aloqaning qaysi obraz va uslubiy vositalar orqali yuzaga kelishi yetarlicha tizimlashtirilmagan. Tadqiqotning maqsadi Muhammad Yusuf sheʼrlarida xalq taqdiri, milliy xotira va shaxsiy muhabbat kechinmasi oʻrtasidagi badiiy munosabatni ochib berishdan iborat. Tahlil tarixiy-qiyosiy yondashuv, germenevtika, manbashunoslik va arxiv materiallarini oʻrganish usullari asosida olib borildi; adabiy matnlardagi baytlar mazmuniy qatlam, majoziy maʼno, obrazlar tizimi hamda sintaktik qurilish jihatidan sharhlandi. Qiyosiy kuzatuv ijtimoiy mazmunning bevosita shioriy ifoda bilan cheklanmasdan, yor, ona, Vatan va xalq obrazlari orqali shaxsiy tuygʻuga aylanishini koʻrsatdi. Parallelizm fikriy ikki yoʻnalishni yonma-yon qoʻyib, takror ularning hissiy davomiyligini kuchaytiradi; kognitiv metafora esa muhabbatni jamoaviy xotira va masʼuliyat bilan bogʻlaydi. Tematik qatlamlar oʻrtasidagi uygʻunlikda lirik qahramonning shaxsiy ovozi xalq nomidan soʻzlash darajasiga koʻtariladi, biroq individual kechinma oʻziga xosligini saqlaydi. Tadqiqotning ilmiy hissasi ijtimoiy va ishqiy mazmunni qarama-qarshi yoʻnalishlar emas, balki xalqona-lirik poetikani shakllantiruvchi oʻzaro taʼsirchan birlik sifatida talqin qilishdir. Mazkur model Muhammad Yusuf ijodini oʻzbek sheʼriyatidagi milliy tuygʻu, shaxsiy hayajon va jamoaviy masʼuliyat kesishmasida izohlash imkonini beradi.
References
1. Muhammad Yusuf. Saylanma. — Toshkent: Sharq, 2007. — 368 b.
2. Muhammad Yusuf. Ulugʻimsan, Vatanim: sheʼrlar. — Toshkent: Oʻzbekiston, 2010. — 256 b.
3. Muhammad Yusuf. Ishq kemasi: sheʼrlar. — Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014. — 240 b.
4. Yoqubov I. Badiiy-estetik tafakkur va oʻzbek sheʼriyati // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2018. — № 4. — B. 72–79.
5. Quronov D. Badiiy asar tahlili asoslari // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2019. — № 1. — B. 15–23.
6. Sulton I. Adabiyot nazariyasi masalalari // Filologiya masalalari. — 2019. — № 2. — B. 28–36.
7. Karimov N. XX asr oʻzbek adabiyoti taraqqiyotining ayrim tamoyillari // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2019. — № 3. — B. 19–27.
8. Umarov H. Oʻzbek sheʼriyatida Vatan obrazining poetik talqini // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2019. — № 2. — B. 58–65.
9. Joʻraqulov U. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatida lirik qahramon masalasi // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2020. — № 1. — B. 91–99.
10. Murodova D. Muhammad Yusuf sheʼriyatida Vatan konsepti // Filologiya masalalari. — 2021. — № 3. — B. 44–51.
11. Abdugʻafurov A. Muhammad Yusuf lirikasida xalqona poetik tafakkur // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2021. — № 5. — B. 83–90.
12. Boqiyeva G. Oʻzbek sheʼriyatida muhabbat mavzusining badiiy talqini // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2021. — № 4. — B. 67–75.
13. Hakimboyeva Y. Hozirgi oʻzbek lirikasida ijtimoiy motivlar // Filologiya masalalari. — 2022. — № 1. — B. 38–46.
14. Mengliyev B. Badiiy matnning lingvopoetik tahlili // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2022. — № 2. — B. 24–32.
15. Yoʻldoshev M. Sheʼriy matn semantikasi va poetik obraz // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2022. — № 3. — B. 52–60.
16. Mukhmedova S. Oʻzbek sheʼriyatida lirik kechinma va obrazlar tizimi // Filologiya masalalari. — 2022. — № 4. — B. 71–79.
17. Dolimov U. Muhammad Yusuf ijodida milliy ruh va badiiy mahorat // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2023. — № 1. — B. 96–103.
18. Bozorov O. Oʻzbek zamonaviy sheʼriyatida ijtimoiy lirika // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2023. — № 2. — B. 41–49.
19. Iskandarova Sh. Muhammad Yusuf sheʼrlarida muhabbat va sadoqat motivlari // Filologiya masalalari. — 2023. — № 3. — B. 57–64.
20. Rasulova M. Oʻzbek lirik sheʼriyatida Vatan va shaxs munosabati // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2023. — № 6. — B. 62–70.
21. Tursunova N. Muhammad Yusuf sheʼriyatining poetik xususiyatlari // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2024. — № 1. — B. 88–96.
22. Eshonqulova D. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatida ijtimoiy va intim lirikaning uygʻunligi // Filologiya masalalari. — 2024. — № 2. — B. 35–43.
23. Norboyeva Z. Muhammad Yusuf lirikasida xalqona obraz va ramzlar // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2024. — № 4. — B. 74–82.
24. Чернова О.В. Социальная и любовная лирика в современной поэзии // Вестник Московского университета. Серия 9: Филология. — 2019. — № 5. — С. 112–121.
25. Гаспаров М.Л. Поэтика лирического текста // Филологические науки. — 2001. — № 4. — С. 18–29.
26. Лотман Ю.М. Анализ поэтического текста: структура и семантика // Русская литература. — 1996. — № 3. — С. 25–39.
27. Eagleton T. How to Read a Poem // New Literary History. — 2006. — Vol. 37, № 2. — P. 321–337.
